Dịch chuyển tức thời có thật nhưng nó khác hoàn toàn với việc di chuyển tức thời anh em nghĩ

Nếu anh em hay xem phim khoa học viễn tưởng, khả năng khi nhắc tới dịch chuyển tức thời, teleportation, anh em sẽ nghĩ tới hình ảnh một nhân vật bước vào một cái bục phát sáng, và tích tắc sau đó xuất hiện ở một nơi hoàn toàn khác. Thực ra thì đó là “beaming”, công nghệ dịch chuyển tức thời của Star Trek, ra đời từ những năm 1960. Điểm thú vị là ý tưởng này không còn chỉ nằm trong phim nữa khi dịch chuyển lượng tử, quantum teleportation, là một hiện tượng vật lý thực sự, đã được kiểm chứng bằng thực nghiệm. Tuy nhiên, nó sẽ không giống những gì anh em thấy trên màn ảnh chút nào. Thực chất quantum teleportation là gì? Nó không dịch chuyển vật chất khi không có nguyên tử nào “bay” từ điểm A sang điểm B. Thứ được truyền đi là thông tin về trạng thái lượng tử của một hạt, và thông tin đó được tái tạo lại ở một hạt khác ở nơi xa. Nghe có vẻ trừu tượng, nhưng đây là một trong những bước đột phá quan trọng nhất của vật lý hiện đại và nó đang dần tiến từ phòng thí nghiệm ra ngoài thực tế.
Quantum teleportation hoạt động như thế nào?
Để hiểu quantum teleportation, trước tiên cần biết sơ qua về thế giới lượng tử. Ở cấp độ nguyên tử và hạ nguyên tử, mọi thứ hoạt động theo một bộ quy tắc hoàn toàn khác so với thực tế hằng ngày. Một hạt có thể tồn tại ở nhiều trạng thái cùng lúc, gọi là superposition, cho đến khi anh em đo lường nó. Và quan trọng hơn, hai hạt có thể trở nên “vướng víu” với nhau (quantum entanglement), nghĩa là dù chúng cách nhau bao xa, trạng thái của hạt này vẫn lập tức ảnh hưởng đến hạt kia ngay khi bạn đo một trong hai. Chính hiện tượng vướng víu lượng tử này là trái tim của quantum teleportation khi nó liên kết hai hạt với nhau. Cách nó hoạt động thường được giải thích qua một ví dụ kinh điển với hai nhân vật tưởng tượng: Alice và Bob. Alice muốn gửi thông tin lượng tử cho Bob. Họ chia sẻ với nhau một cặp hạt đã được vướng víu: mỗi người giữ một hạt. Alice chuẩn bị một qubit dữ liệu chứa thông tin cần gửi, rồi thực hiện một phép đo kết hợp cả qubit dữ liệu lẫn hạt vướng víu của mình. Đây gọi là Bell-state measurement.
Hình ảnh minh họa cho Dịch chuyển tức thời có thật nhưng nó khác hoàn toàn với việc di chuyển tức thời anh em nghĩ. Ảnh: Tư liệu
Vậy tại sao điều này quan trọng?
Ứng dụng lớn nhất của dịch chuyển lượng tử mà người ta đang hướng tới là máy tính lượng tử. Máy tính truyền thống xử lý thông tin bằng bit: chỉ có giá trị 0 hoặc 1. Máy tính lượng tử dùng qubit, có thể tồn tại ở trạng thái kết hợp giữa 0 và 1 nhờ superposition, và các qubit còn có thể vướng víu với nhau, tạo ra sức mạnh tính toán vượt xa bất kỳ máy tính thông thường nào. Có những bài toán mà máy tính cổ điển cần hàng tỷ năm để giải còn máy tính lượng tử có thể xử lý trong thời gian thực tế.
Hình ảnh minh họa cho Dịch chuyển tức thời có thật nhưng nó khác hoàn toàn với việc di chuyển tức thời anh em nghĩ. Ảnh: Tư liệu
Máy tính lượng tử tại Google Nhưng để xây dựng một hệ thống máy tính lượng tử quy mô lớn, việc cần làm là truyền thông tin lượng tử giữa các bộ phận với nhau và đây là chỗ quantum teleportation trở nên cần thiết. Vấn đề là khi anh em đo một trạng thái lượng tử, anh em sẽ làm nó thay đổi. Và việc sao chép nó cũng không thể thực hiện được. Vậy làm sao truyền thông tin lượng tử từ nơi này sang nơi khác mà không làm hỏng nó? Câu trả lời chính là dùng teleportation như một giao thức truyền thông tin chuẩn.
Vậy tại sao chúng ta vẫn chưa thể “beam” con người?
Dù quantum teleportation là thật, nó không có nghĩa là chúng ta sắp dịch chuyển con người hay vật thể vật lý. Lý do đầu tiên rất thực tế: để dịch chuyển một người, các nhà khoa học phải truyền trạng thái lượng tử của từng nguyên tử cấu thành cơ thể người đó, vốn bao gồm hàng tỷ tỷ nguyên tử. Bên cạnh đó, ở điểm đến họ cần có sẵn một “kho” nguyên tử đúng loại, đúng số lượng, và sẵn sàng nhận trạng thái được truyền tới từng cái một. Các nhà vật lý mô tả điều này là “quá xa vời để tưởng tượng là có thể.”
Hình ảnh minh họa cho Dịch chuyển tức thời có thật nhưng nó khác hoàn toàn với việc di chuyển tức thời anh em nghĩ. Ảnh: Tư liệu
Nhưng còn một câu hỏi triết học thú vị hơn: giả sử kỹ thuật không phải vấn đề, thì người xuất hiện ở đầu kia có thực sự là “bạn” không? Hay chỉ là một bản sao? Trong cơ học lượng tử, định lý no-cloning cho rằng bạn không thể sao chép một trạng thái lượng tử chưa biết và teleportation lách qua điều này bằng cách đo và phá hủy trạng thái gốc trước khi truyền đi. Vì vậy, về mặt lý thuyết lượng tử, thứ xuất hiện ở nơi khác là “chính nó” chứ không phải bản sao. Nhưng vấn đề là: điều gì tạo nên chính “anh em”? Ký ức, tính cách, ý thức, liệu những thứ đó có thực sự là thông tin lượng tử, hay chúng thuộc về một lớp khác mà khoa học chưa chạm tới? Nếu câu trả lời là “không phải thông tin lượng tử,” thì về cơ bản, chúng ta đang tự tiêu diệt mình để một bản sao sống tiếp ở nơi khác. Đây là câu hỏi triết học chưa có lời giải, và các nhà vật lý cũng thừa nhận thẳng thắn rằng câu trả lời vẫn còn nằm trong phạm vi của khoa học viễn tưởng. Quantum teleportation là minh chứng rõ ràng cho việc vũ trụ hoạt động theo những nguyên lý kỳ lạ hơn nhiều so với những gì chúng ta cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày. Nó không phải phép màu, không phải viễn tưởng mà là vật lý, được kiểm chứng, đang được kỹ thuật hóa. Nó sẽ không đưa anh em từ Hà Nội đến TP.HCM trong tích tắc, nhưng nó có thể là nền tảng của một kỷ nguyên máy tính hoàn toàn mới và rộng hơn, là một cách hiểu sâu hơn về bản chất của thực tại.
Nguồn thông tin: Tổng hợp và biên tập từ chuyên trang công nghệ.
