19 tháng 11, 2026
Phần mềm

Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán

Home›Phần mềm›Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán

Mỗi lần bạn tìm đường trên bản đồ hay gõ một từ khóa tìm kiếm, máy tính đều đang làm theo một thuật toán. Ý tưởng gốc của nó rất gần với công thức nấu ăn: một danh sách bước rõ ràng, làm lần lượt, tới bước cuối thì có kết quả. Điểm khác là máy tính không biết tự đoán ý người viết, nên mỗi bước phải chính xác tới mức không thể hiểu sai.

Công thức có điểm dừng

Theo Britannica, thuật toán là một quy trình có hệ thống, cho ra lời giải của một bài toán sau một số hữu hạn bước. Wikipedia diễn đạt gần gũi hơn: một tập quy tắc xác định chính xác một chuỗi thao tác, bao gồm cả chương trình máy tính lẫn công thức trong sách nấu ăn. Điều kiện quan trọng là thuật toán phải dừng lại, chuỗi lệnh chạy mãi không kết thúc thì không được xem là thuật toán. Thử viết việc luộc trứng theo kiểu máy tính: cho trứng vào nồi, đổ nước ngập; đun tới khi sôi; hạ lửa, chờ một phút; hỏi đã đủ bảy phút chưa, chưa thì quay lại chờ thêm, rồi thì vớt trứng ra. Ví dụ nhỏ này đã có đủ ba kiểu cấu trúc đủ để diễn đạt mọi chương trình:

Đây là ba cấu trúc chuẩn mang tên Böhm và Jacopini. Thuật toán có thể viết bằng lời, bằng lưu đồ với hình chữ nhật cho thao tác và hình thoi cho câu hỏi, hoặc bằng ngôn ngữ lập trình để máy chạy được.

Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán - Sharevina.com

Hình ảnh minh họa cho Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán. Ảnh: Tư liệu

Một thuật toán đời thường viết dưới dạng lưu đồ, đặt cạnh thuật toán Euclid tìm ước chung lớn nhất: cả hai đều gồm các bước tuần tự, có rẽ nhánh, có lặp và có điểm dừng

Thuật toán có trước máy tính hàng nghìn năm

Một tấm đất sét của người Sumer tìm thấy ở Shuruppak, gần Baghdad, có niên đại khoảng năm 2500 TCN, đã mô tả một thuật toán chia. Người Ai Cập cổ ghi các thuật toán số học trong cuộn giấy Rhind khoảng năm 1550 TCN. Nổi tiếng nhất là thuật toán Euclid trong bộ sách Cơ sở, khoảng năm 300 TCN. Muốn tìm ước chung lớn nhất của hai số, lấy số lớn chia số nhỏ, giữ phần dư, rồi thay cặp số bằng số nhỏ và phần dư, lặp lại tới khi dư 0 thì số chia cuối cùng là đáp án. Với 1071 và 462, ba lượt chia là ra 21. Quy trình này đúng với mọi cặp số, không cần phân tích thừa số nguyên tố, và tới nay vẫn có mặt trong nhiều phép tính mật mã.

Cái tên đến từ Baghdad

Chữ algorithm gắn với nhà toán học al-Khwarizmi, người làm việc tại Nhà Thông thái ở Baghdad khoảng năm 820. Ông viết sách về cách tính bằng hệ chữ số Ấn Độ, và đầu thế kỷ 12 sách được dịch sang tiếng Latin, tên ông thành Algoritmi, mở đầu bằng câu Dixit Algoritmi, nghĩa là al-Khwarizmi nói rằng. Tới thế kỷ 15, chữ này đổi thành algorithmus dưới ảnh hưởng của chữ Hy Lạp arithmos, nghĩa là con số. Chữ algebra, tức đại số, cũng bắt nguồn từ cuốn Al-Jabr của ông.

Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán - Sharevina.com

Hình ảnh minh họa cho Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán. Ảnh: Tư liệu

Tượng al-Khwarizmi ở thành phố Urgench (Uzbekistan). Từ algorithm bắt nguồn từ cách người châu Âu Latin hóa tên ông thành Algoritmi

Từ Note G tới chiếc điện thoại

Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán - Sharevina.com

Hình ảnh minh họa cho Thuật toán, công thức nấu ăn mà máy tính làm theo từng bước, không bao giờ tự đoán. Ảnh: Tư liệu

Bảng các bước tính số Bernoulli trong Note G (1843), thường được gọi là chương trình máy tính đầu tiên được công bố, viết cho cỗ máy Analytical Engine chưa từng được chế tạo Năm 1936, Alan Turing đưa ra mô hình cỗ máy Turing, định nghĩa chặt chẽ thế nào là một phép tính làm được từng bước.

Cùng một việc, nhiều cách làm

Một bài toán thường có nhiều cách giải, và chúng khác nhau rất xa về tốc độ. Với trò đoán số từ 1 tới 1.000, đoán lần lượt 1, 2, 3 thì xấu nhất mất 1.000 lần. Nếu mỗi lần đoán số ở giữa khoảng còn lại rồi hỏi lớn hơn hay nhỏ hơn, mỗi lượt loại được một nửa, chỉ cần tối đa 10 lượt. Cách này gọi là tìm kiếm nhị phân, dùng được khi dữ liệu đã sắp xếp. Với một triệu tên xếp theo vần, nó cần khoảng 20 lần so sánh. Vì vậy lập trình viên dành nhiều công sức chọn và cải tiến thuật toán. Máy tính nhanh tới đâu cũng chỉ làm đúng những gì được viết ra, và một công thức tốt quyết định ứng dụng trả kết quả trong nháy mắt hay bắt người dùng ngồi chờ.

Nguồn thông tin: Tổng hợp và biên tập từ chuyên trang công nghệ.